به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، شهر مقدس قم امروز در سوگ یکی از استوانههای علمی و معنوی حوزههای علمیه فرو رفته است. از نخستین ساعات صبح، خیابانهای منتهی به مسجد فاطمیه در خیابان ۱۹ دی قم، شاهد حضور طلاب، فضلا، استادان حوزه، ارادتمندان اهلبیت(ع) و اقشار مختلف مردم است؛ مردمی که آمدهاند با پیکر مرجع عالیقدر جهان تشیع وداع کنند و استاد برجستهای را تا حرم مطهر کریمه اهلبیت(س) بدرقه کنند.
در این مراسم، چهرههای حوزوی و علمی در کنار مردم و طلاب جوان حضور یافتهاند؛ طلابی که بسیاری از آنان آیتالله وحید خراسانی را نهفقط بهعنوان یک مرجع تقلید، بلکه بهعنوان استاد نسلی از عالمان و پژوهشگران حوزه میشناسند. برای آنان، این تشییع، وداع با عالمی است که سالها نامش با درس خارج، دقت اصولی، ژرفای فقهی، بیان شیوا، تعبد و ارادت به خاندان عصمت و طهارت(ع) گره خورده بود.
پیکر مطهر آیتاللهالعظمی وحید خراسانی از مسجد فاطمیه بهسوی حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) تشییع میشود؛ حرم بانویی که در فرهنگ شیعه، جایگاهی بلند و پیوندی دیرینه با حوزه علمیه قم دارد. حضور مردم در این مسیر، جلوهای از پیوند میان مرجعیت، حوزه و بدنه مؤمن جامعه است؛ پیوندی که در طول دهههای گذشته، همواره یکی از ویژگیهای برجسته حوزه قم به شمار آمده است.
وداع با یک مدرسه علمی
آنچه مراسم امروز را از یک آیین معمول تشییع متمایز میکند، جایگاه علمی و آموزشی آیتالله العظمی وحید خراسانی است. او از دهههای میانی قرن چهاردهم هجری شمسی، در نجف و سپس قم، به تدریس فقه و اصول اشتغال داشت و کرسی درسش در شمار حلقههای مهم علمی حوزههای شیعه قرار گرفت.
بر اساس گزارشهای منتشرشده درباره زندگی علمی آن مرجع پارسا، تدریس خارج فقه و اصول او در نجف از سال ۱۳۳۷ آغاز شد و پس از مهاجرت به قم در سال ۱۳۴۹، این فعالیت علمی با جدیت ادامه یافت. از اینرو، درباره سابقه تدریس ایشان، تعبیر دقیقتر، «نزدیک به شش دهه تدریس درس خارج» است؛ هرچند مجموع فعالیت علمی، تحصیل، تحقیق، تدریس و تربیت شاگردان آن فقیه فقید، بیش از این بازه را دربرمیگیرد.
درس آیتالله العظمی وحیدخراسانی برای بسیاری از طلاب، صرفاً محل شنیدن دیدگاه نهایی استاد درباره یک مسئله فقهی یا اصولی نبود. شاگردان ایشان بارها گفتهاند که ویژگی اصلی این درس، آموزش شیوه فهم مسئله، بررسی مبانی، شناخت ادله، نقد آرای گذشتگان و رسیدن به قدرت استنباط بود.
حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمد واعظ موسوی، از شاگردان آن مرجع فقید، در توصیف روش تدریس ایشان گفته است که استاد ابتدا آرای مختلف فقها و اصولیان و ادله هر دیدگاه را مطرح میکرد، سپس موضوع را با دقت و استدلال پیش میبرد و در صورت مخالفت با نظر بزرگان، نقد خود را با حفظ احترام علمی بیان میکرد. به گفته او، جامعیت علمی، دقت در فروع و حواشی، حافظه قوی و بیان شیوا از ویژگیهای درس آیتالله العظمی وحید بود.
در سالهایی که درس ایشان رونق بیشتری داشت، شمار زیادی از طلاب و فضلای حوزه در این جلسات حاضر میشدند. برخی شاگردان، شمار حاضران را حدود هزار نفر دانستهاند و از حضور دهها و بلکه صدها مجتهد و فقیه در این جلسات سخن گفتهاند. این آمار، گزارش شاگردان از فضای درس است؛ اما حتی بدون تکیه بر آمار، استمرار چند دههای این کرسی و حضور شاگردان برجسته در آن، جایگاه درس آیتالله وحید را در حوزههای علمیه نشان میدهد.
روش اجتهاد؛ میراث اصلی استاد
در خاطرات شاگردان آیتالله العظمی وحیدخراسانی، یک نکته بیش از دیگر موضوعات تکرار شده است: او میکوشید شاگرد را از مرحله نقل اقوال عبور دهد و به قدرت تحلیل و استنباط برساند.
در این روش، استاد ابتدا سخن یک فقیه یا اصولی را بهدقت تقریر میکرد؛ سپس مبانی آن دیدگاه، شواهد و ادلهاش را توضیح میداد و در ادامه، نقدهای واردشده از سوی دیگر صاحبنظران را مطرح میکرد. شاگرد در چنین فرآیندی، با یک رأی منفرد مواجه نبود؛ بلکه شبکهای از مبانی و استدلالها را میدید و میآموخت که چگونه میان ادله داوری کند.
این شیوه، نیازمند مراجعه مستمر به منابع بود. بسیاری از شاگردان ایشان گفتهاند که برای فهم کامل یک جلسه درس، گاه ساعتها مطالعه پس از درس لازم بود. طلبه باید به کتابهای اصلی مراجعه میکرد، متن دیدگاهها را میخواند، تقریر استاد را با منابع تطبیق میداد و سپس در مباحثه با دیگران، قوت و ضعف استدلالها را میسنجید.
از همین منظر، کرسی درس آیتالله وحید را میتوان مدرسهای برای پرورش ذهن اجتهادی دانست؛ مدرسهای که در آن، حفظ کردن نتیجه یک بحث کافی نبود و طلبه باید مسیر رسیدن به آن نتیجه را نیز میآموخت. این میراث آموزشی، امروز در آثار مکتوب شاگردان، تقریرات درس و شیوه تدریس برخی از استادان حوزه ادامه دارد.
جامعیت علمی و استقلال در نقد
شاگردان آیتالله وحید خراسانی، جامعیت علمی او را یکی از برجستهترین ویژگیهایش دانستهاند. او در حوزههای مختلف فقه و اصول، با آرای بزرگان مکاتب علمی نجف و قم آشنایی عمیق داشت و در درس خود، دیدگاههای استادانی مانند محقق اصفهانی، میرزای نائینی، آقاضیاء عراقی و آیتالله خویی را بررسی میکرد.
با این حال، آشنایی با یک مکتب علمی به معنای پیروی بیچونوچرا از همه مبانی آن نبود. آیتالله وحید از شاگردان برجسته آیتالله خویی بود و از محضر علمی او بهره فراوان برد؛ اما در مقام بررسی مسائل، استقلال علمی خود را حفظ میکرد و هر دیدگاه را بر اساس دلیل و مبنا میسنجید. شاگردانش این ویژگی را نشانه قوت علمی و آزاداندیشی اجتهادی او میدانند.
در یکی از خاطرات نقلشده از درس مسجد سلماسی، آمده است که هنگام تقریر دیدگاه محقق اصفهانی، یکی از حاضران به سخن استاد اشکال کرد. آیتالله وحید پس از مراجعه دوباره به متن، اشکال را وارد دانست و گفت: «حق با ایشان است.» این جمله کوتاه، در روایت شاگردان، نمونهای از انصاف علمی آن استاد است؛ استادی که عظمت جایگاه علمی خود را مانع بازگشت به متن و پذیرفتن سخن درست نمیدانست.
اهمیت این خاطره، صرفاً در یک بحث اصولی نیست. درس خارج، زمانی به تربیت مجتهد میانجامد که شاگرد بتواند سؤال کند، اشکال کند و در برابر استدلال، استقلال فکری داشته باشد. از سوی دیگر، استاد نیز باید نشان دهد که معیار نهایی، حقیقت علمی و قوت دلیل است، نه جایگاه اشخاص. شاگردان آیتالله وحید، این رفتار را بخشی از شخصیت آموزشی او میدانند.
فقاهت در کنار ولایت و معارف اهلبیت(ع)
در کنار جایگاه علمی، ارادت عمیق آیتالله وحید خراسانی به اهلبیت عصمت و طهارت(ع) نیز از ویژگیهایی است که در پیامهای تسلیت و خاطرات شاگردان او بازتاب گستردهای یافته است.
برای آن فقیه فقید، فقه و اصول از معارف اهلبیت(ع) جدا نبود. درسهای تخصصی و مباحث پیچیده علمی، در نگاه او باید در مسیر فهم دین و خدمت به مکتب اهلبیت(ع) قرار میگرفت. اهتمام ویژه به شعائر فاطمی، تبیین فضائل و مصائب حضرت زهرا(س)، توجه به مسئله امامت و ولایت و تأکید بر پیوند علم و عمل، بخشی از سیمای معنوی او را تشکیل میداد.
برخی شاگردان نقل کردهاند که در کنار جلسات فقهی و اصولی، در مناسبتهای مذهبی به ذکر مصیبت و تبیین معارف اهلبیت(ع) اهتمام داشت. این مجالس برای بسیاری از حاضران، تنها یک برنامه عاطفی و سوگوارانه نبود؛ بلکه با تحلیلهای اعتقادی، تاریخی و کلامی همراه میشد و پیوندی میان دانش حوزوی و محبت ولایی برقرار میکرد.
آیتالله محمدمهدی شبزندهدار نیز در سخنانی پس از ارتحال آن مرجع فقید، از علاقه و اهتمام ویژه او به معارف اهلبیت(ع)، بهویژه شعائر فاطمی، یاد کرد. این ویژگی، در کنار مقام علمی، سبب شده است که شخصیت آیتالله وحید در ذهن جامعه مؤمنان با دو عنوان شناخته شود: فقیهی ژرفاندیش در عرصه استنباط و عالمی دلباخته خاندان پیامبر(ص).
تربیت شاگرد و ماندگاری میراث علمی
یکی از مهمترین آثار هر استاد حوزه، شاگردانی هستند که پس از او، دانش و روش علمیاش را به نسلهای بعد منتقل میکنند. آیتالله وحید خراسانی در طول دهههای تدریس، شاگردان بسیاری تربیت کرد؛ شماری از آنان امروز از استادان و پژوهشگران حوزههای علمیهاند و برخی نیز آثار و تقریراتی از درسهای او فراهم کردهاند.
در میان تقریرنویسان درس ایشان، نامهایی همچون سیدعلی میلانی، محمدرضا انصاری قمی، سیدعباس قائممقامی و سیدمحمدعلی جاوید ذکر شده است. بخشی از این تقریرات منتشر شده و بخشی دیگر نیازمند بررسی، تصحیح و انتشار علمی است. حساسیت آن مرحوم نسبت به انتساب آثار نیز در گزارشهای مربوط به تقریرات مورد توجه قرار گرفته است؛ به این معنا که هر نوشتهای که با عنوان تقریرات یا آثار ایشان منتشر شود، بدون احراز اعتبار و تأیید مراجع معتبر، نمیتواند بهسادگی به ایشان نسبت داده شود.
این دقت در انتساب، خود بخشی از فرهنگ علمی حوزه است. میراث یک استاد بزرگ باید با امانت، دقت و روش علمی منتقل شود. همانگونه که شاگرد در درس آیتالله وحید میآموخت در نقل قولها و بررسی مبانی دقت کند، در تدوین و انتشار آثار او نیز باید همین اصل رعایت شود.
مرجعیت؛ مسئولیتی سنگین
در روایت برخی شاگردان و نزدیکان علمی، آیتالله وحید خراسانی مرجعیت را عنوانی برای اعتبار اجتماعی نمیدانست؛ بلکه آن را مسئولیتی سنگین در برابر خداوند و مردم تلقی میکرد. آیتالله شبزندهدار در خاطرهای گفته است که آن مرحوم هنگام مطرح شدن موضوع مرجعیت، نسبت به پذیرش این مسئولیت نگرانی داشت و درباره سنگینی پاسخگویی به مسائل دینی مردم سخن میگفت.
این نگرش، با تصویری که شاگردان از زهد، تقوا و احتیاط علمی او ارائه کردهاند، هماهنگ است. برای او، پاسخگویی شرعی، نیازمند احاطه علمی، دقت در منابع، توجه به شرایط مردم و احساس مسئولیت در برابر خداوند بود. از همینرو، مرجعیت در شخصیت او بیش از آنکه یک جایگاه اجتماعی باشد، ادامه همان مسیر علمی و عبادی تلقی میشد.
وداع با یک سرمایه حوزه
امروز، مردم قم و حوزههای علمیه با فقیهی وداع میکنند که آثار علمی، شاگردان، تقریرات، مجالس معارف و خاطراتش، بخش مهمی از تاریخ معاصر حوزه را شکل داده است. پیکر او در مسیر مسجد فاطمیه تا حرم حضرت معصومه(س) بر دوش مردم تشییع میشود؛ اما میراث او در مدرسهها، کتابخانهها، جلسات درس و محافل علمی حوزه ادامه خواهد یافت.
آیتالله العظمی وحیدخراسانی برای شاگردانش تنها یک صاحبنظر فقهی نبود؛ او نمونهای از پیوند دانش، تعبد، ولایت، اخلاص و مسئولیتپذیری بود. شاگردانش از او آموختند که اجتهاد بدون دقت علمی ممکن نیست، علم بدون تقوا به مقصد نمیرسد و محبت اهلبیت(ع) باید در رفتار، گفتار و مسیر زندگی عالم دینی آشکار باشد.
اکنون در این روز ماتمزده، حوزه علمیه قم یکی از استادان بزرگ خود را بدرقه میکند؛ استادی که نزدیک به شش دهه بر کرسی تدریس فقه و اصول نشست، اما میراثش به سالهای تدریس محدود نخواهد ماند. روش اجتهادی، انصاف در نقد، استقلال علمی، اهتمام به تربیت شاگرد و تعظیم شعائر اهلبیت(ع)، سرمایههایی است که از او برای حوزههای علمیه باقی مانده است.
تشییع امروز، پایان حضور یک عالم در میان مردم است؛ اما پایان راه او در حوزه نیست. از این پس، هرجا طلبهای برای فهم یک مسئله به منابع مراجعه کند، هرجا استادی رأیی را با انصاف نقد کند، هرجا شاگردی با جرئت علمی اشکال خود را مطرح کند و هرجا فقیهی علم را با محبت اهلبیت(ع) و تقوا درآمیزد، بخشی از میراث آیتاللهالعظمی وحید خراسانی در جریان خواهد بود.
روحش با اولیای الهی و اجداد طاهرینش محشور باد.
تهیه و تدوین: اکبر پوست چیان











نظر شما